گفته شد که خواجه نظام الملک سه سده قبل از ماکیاولی عیناً بر اساس زندگی سیاسی خود واقعگرایی تجربی در امر سیاست را سرلوحه درک مفاهیم کلان زندگی قرار می دهد که این نگرش نیز بکل در "سیاستنامه" وی روشن و مبرهن است. درست همانند "شهریار" که ماکیاول رئیس دولت صاحب قدرت را همواره خطاب قرار می دهد، "سیاستنامه" پر است از نصایح حکومتی چرا که به گفته مولف اصولاً برای همین منظور توسط بالادستان به خواجه حکم شده است.
در مقدمه کتاب که محمد مغربی منشی ویژه ملکشاه سلجوقی[۱۰۷۲-۱۰۹۲ میلادی] تحت عنوان "گزارش مولف کتاب" سخن خواجه نظام الملک طوسی را انشاء می کند می نویسد که «بسیار فایده اندر این کتاب است: چون بخوانند و به کار دارند، ثواب هر دو جهانی به حاصل آید.» چنین نگاهی خبر از آن دارد که مطالعه در کل ثواب دو جهانی برای آدمی به ارمغان می آورد.
اما در فصل دوم "احوال مردم و گردش روزگار" به طرح موضع خود می پردازد که دست بر قضا بسیار مترقی و امروزی است. می گوید چنانچه دولت صالحه و نیکویی که به درستی خیر و صلاح مردم خویش را ارج نهد و بدان کوشا باشد، در مملکتی برقرار باشد آنگاه قیاس علم و دانش نیز برای مردم عیان می گردد که چه دانشی بجویند و خود را به شمع چه علمی روشنایی بخشند. بطور کلی دانش چون شمعی است که روشنایی بخش راه انسان از ظلمات و تاریکی می باشد و به چراغ دانش، انسان نیازمند هیچ مشاور و راهنمایی نیست که بهترین مشاور را با خود به همراه دارد.
«... و چون حال دولت چنین است که گفته آمد، اندازه دانش و شناختن رسوم
نیکو بر قیاس دولت بُود. و دانش چون شمعی باشد که بسیار روشناییها از آن شمع افروخته باشند، و مردمان بدان روشنایی راه یابند و از تاریکی بیرون آیند، و او را هیچ مشیری و راهنمایی حاجت نباشد...» (سطوح ۶۴ تا ۶۷)
سهیل اسدی
برای طرح نظر خود به http://soheilassadi.blogspot.com مراجعه فرمایید.